Sektör Bilgileri

Herbir kalite grubundaki çelikler, arıklık derecesi (P ve S), sertleşebilirliğe etki eden elementler Si, Mn ve Ni miktarı, sertleşme derinliği ve sertlik hassasiyeti bakımlarından fark gösterirler. 1. Kalite grubundaki çelikler, en fazla arıklıkta ve en az sertleşme derinliğine sahiptirler. Bunlar, aşırı sertleştirme sıcaklığına ve aşın bekleme suresine hassas değildirler, yani sertleştirme güvenilirlikleri büyüktür. Dezoksidasyon esnasında vanadyum ve titan ilavesiyle, çekirdek teşekkülü etkisi kuvvetlenir ve böylece ince taneli yapıya ulaşılır. 2. Kalite grubundaki çelikler de keza, yüksek arıklığa sahiptirler, fakat sertleşme derinliği 1. kalite grubuna nazaran biraz büyüktür. Sertleştirme güvenirliği, özellikle basit ve robust kalıplann imaline izin verecek Ölçüde, yeterli düzeydedir. 1. ve 2. kalite çeliklerde, arıtılamayan element olarak fosfor ve kükörtün yanında, silisyum ve mangan miktarları da belirli sınırlarda tutulur. Özel kalite grubundaki çelikler, yüksek miktarda silisyum ve mangan içerdiklerinden, oldukça fazla sertleşme derinliği sağlarlar. Aşırı ısıtmaya hassastırlar ve daha cok yağda sertleştirilirler. Bazı kullanım amaçlan için, sertleştiriîmemiş ya da ıslah edilmiş durum da söz konusudur. Özel kalite grubu, özel kullanım amaçlı çelikleri kapsar.

TAKIM
Takımlarda ilave bir güç yükseltilebilmesi için, değişik yöntemlerle yüzey sertleştirme işlemi de uygulanır. Daha çok makina konstrüksiyon çeliği olarak kullanılan sementasyon çelikleri (Bölüm 5.6.), pres döküm kalıplarmda ve yüksek polimerlerin üretiminde olduğu gibi, bazı takımların imalinde de kullanılır. Ancak, eğer takım son aşamada taşlanabilecek durumda ise, yalnızca bu durumlarda sementasyon çelikleri kullanılabilir. Ayrıca, çalışma sıcaklığının da, sementasyon sertleştirmesinden sonraki meneviş sıcaklığım aşmaması gerekir.

Gaz ya da sıvı ortamda uygulanan, nitrasyon (Bkz. Bölüm 4.5.2.2) ya da karbonitrasyon İşlemi (Bkz. Bölüm 4.5.2.3.) de, keza aşınma direncini yükseltir. Bu işlemlerle, kayma özeliği de iyileşir, döküm kalıplarında yapışma ve takım kesmelerinde malzeme parçacıklarının yapışması (kaynak olması) engellenir. Nitrasyon işleminde yüzeyin kırılgan olduğuna, darbe tarzındaki zorlamalarda ya da ani sıcaklık değişimlerinde çatlak ve kenarlarda kırılma olabileceğine dikkat etmek gerekir. Yüksek polimerleri işleyen takım ve kalıplarda, iyon nitrasyon (tenifer) işlemi tercih edilir. Torna kalemi gibi talaşlı şekillendirme yapan takımlarda, daldırma nitrasyonla 0,01 mm kalınlığında elde edilen sert tabaka ile takımın ömrü 2 ilâ 8 kat yükselir.

Metalfosfat banyolarmda kısa süreli işlemle (fosfatlama), takım yüzeyinde sıkı yapışan, kayma özeliğini iyileştiren ve aşınmayı azaltan fosfat tabakası elde edilir.

Çok sık kullanılan bir diğer yüzey işlem yöntemi de, sert krom kaplamadır. Elektrolizle ayrıştırılan sert krom tabakası, aşınmaya direnci, özellikle kaymalı sürtünmelerde oldukça yükseltir. Şiddetli basma ve darbe zorlamalarında ince krom tabakasının çökmesini önlemek için, takımlarm krom kaplama öncesinde dikkatlice sertleştiriimesi ve meneviş yapılması gereklidir. Bu durumda sertlik kaplanmamış çeliklere göre 2 ilâ 4 RSD-C daha düşük olur. Krom ayrışmasında çeliğe nüfuz eden hidrojeni dışarı atmak için, takımlarm kromiama işleminden sonra direkt olarak 270 °C sıcaklıkta tavlanması gerekir. Sert kromiama işleminde banyo sıcaklığı, yalnızca yaklaşık 50 °C olduğundan, deformasyon tehlikesi yoktur. Sertliği 65 İlâ 70 RSD-C olan sert krom tabakası, yaklaşık 350 °C sıcaklıkta yumuşar ve oda sıcaklığına soğumada da yumuşak kalır. Bundan dolayı, kesici takımların sert kromlanması, yalnızca takımın çalışma sıcaklığı 350 °C sıcaklığını aşmadığında anlam taşır. Sert kromlanmış kalıplarda, iyi kayma özeliği bozulmadan kalabildiğinden, yumuşama fazla önemli değildir. Sert kromiama ile kromlanmamış takımlara göre talaşlı şekil vermede takımlarm gücü, çeliğin talaşlı şekillendirmeyle İşlenmesinde 2 ilâ 3 kat ve tahta testerelerde 6 kat yükseltebilmektedir.

Oldukça yüksek yüzey sertliklerine borlama (Bkz. Bölüm 4.5.2.4.) ile, yani cidar tabakasına bor difüzyonu ile ve ayrıca titankarbür veya titannitrür kaplanmasıyla ulaşılır. Bundan başka, takımlarm yüzeyinde kıvılcım erozyonu ve sıcak buhar menevişi gibi kaplama yöntemleri uygulanabilir. Yüzey işlem yönternlerinin kullanımda, takımlarm her bilenme işleminden sonra, bu işlemin tekrar edilmesi gerektiğine dikkat etmek gerekir.

TAKIM ÇELİKLERİ
Perlitik Takım Çelikleri : Yüksek karbon miktarlı, alaşımsız ve düşük alaşımlı çeliklerdir. Su ya da yağda sertîeştİrOdikteıı sonra yapısı, martensit ve artık ostenitten oluşur.

Martensitik (havada sertleşen) Takım Çelikleri : Ostenitleştirme sıcaklığından yavaş soğumada da martensit meydana getirebildiğinden dolayı, bunlar doğal sertleşen ya da havada sertleşen olarak da tanınırlar.

Ostenitik Takım Çelikleri : Alaşım ilavesiyle, hızlı soğumada y => a dönüşmesi engellenen, oda sıcaklığında ostenitik yapıya sahip çeliklerdir. Bunlar mağnetik değildirler ve dönüşümle sertleşmezier.

Ledeburitik Takım Çelikleri : Ötektiğin katılaşmasından sonra, ledeburit fezı içerirler.